Cầm Bạch Thiêm
Lời chào là một trong những nghi thức lời nói quan trọng của văn hóa giao tiếp. Khi gặp gỡ hoặc chia tay, ngoài các hình thức chào không thể hiện bằng lời như: Bắt tay, gật đầu, mỉm cười, vẫy tay… người Thái ở Tây Bắc thường sử dụng lời chào. Lời chào của người Thái không chứa từ “chào” hay “tạm biệt”, bởi vậy không có dạng chào hiển ngôn hay trực tiếp như lời chào của người Việt. Người Thái chỉ có các lời chào gián tiếp.
Người Thái thường mượn các hành vi: Hỏi việc, hỏi thăm, mời, chúc, thông báo, hô gọi (cảm thán), xác nhận để thay cho lời chào – gặp gỡ.
Họ cũng thường mượn các hành vi: Dặn dò, mời, chúc, hứa hẹn thông báo… để thay cho lời chào – chia tay
Lời chào cầu chúc thể hiện một nét đẹp trong văn hoá giao tiếp của người Thái. Họ có thể chào nhau bằng lời cầu chúc cả khi gặp gỡ lẫn khi chia tay. Chúng tôi xin giới thiệu lời chào – cầu chúc khi gặp gỡ trong những hoàn cảnh khác nhau sau:
1. Lời chào – cầu chúc trong dịp gặp gỡ năm mới
Ngày tết năm mới người Thái thường cầu chúc cho nhau những điều tốt đẹp.
- ải êm ơi! Bươm chiêng pi mấi hảo hăn khặn khang, dệt lẩy, pay pên nơ!
(Bố mẹ ơi! ngày tết năm mới được khoẻ mạnh thành đạt vững vàng làm ra của cải công việc thuận lợi nhé).
- Bươm chiêng pi mấi! ép sư, ép san hải măn pên phủ, pên côn nẳng sáu nơ!
(Tháng tết năm mới! học hành thành đạt nên người, được bằng bạn bằng bè nhé!)
Người Thái ngoài việc dùng những cái cụ thể để chào – cầu chúc nhân dịp năm mới, họ còn dùng các hình ảnh để chào.
- ối! mết pi cáu khảu pi mấi, sai pha tốc piêng, sai chiềng tốc lum, chôm hẩy tay hươm lẩy hảo hăn khăn khang, pi mấi dệt khong mấy lảy mả; pha mấi dệt chương mấi hải pên nơ!
(ối! hết năm cũ vào năm mới, dây trời rơi xuống bằng mặt đất, dây tết rơi xuống khắp thế gian, chúc cho cả gia đình mạnh khoẻ, may mắn, năm mới mở ra chân trời làm ra nhiều của cải, phát đạt nhé !)
- Mết pi hai vại pi li chôm hẩi ải thẩu, êm nai lảy hảo hăn khăn khang, mẳn dưn thẩu ké hẩi lai, dệt lắc ngân, lắc cằm hẩi lụ, lan mi tang ha châi ho nơ!
(Hết năm xấu bấu năm lành chúc ông bà ngoại được mạnh khoẻ, dẻo dai, sống lâu muôn tuổi làm sợi dây chuyền bạc, dây chuyền vàng cho con, cháu có chỗ dựa nhé!)
Việc dùng hình ảnh để chào như vậy để tạo nên sự phong phú cho lời chào – cầu chúc trong ngày lễ tết của người Thái.
2. Lời chào- cầu chúc nhân dịp gặp gỡ khánh thành nhà mới
Nhân dịp khánh thành nhà mới của một gia đình nào đó trong họ tộc, trong làng bản họ thường đem đến cho nhau những lời cầu chúc. Xây dựng được một ngôi nhà mới quả là một sự kiện trọng đại trong cuộc đời mỗi con người vì vậy ngoài những lời cầu chúc có giá trị về mặt tinh thần, người Thái cũng thường đem đến cho nhau cả những giá trị vật chất và trở thành tục lệ không thể thiếu được đó là: Khi đến chúc mừng nhà mới họ thường đem theo một vài cân gạo (chủ yếu là gạo nếp) để đổ vào chum, hũ đựng gạo của gia đình tân gia với mong muốn cho chủ nhân mới của ngôi nhà luôn được no đủ dồi dào của cải và kèm theo những lời cầu chúc như sau:
- Lụ tẩu ơi! khó châi tẳng lẩy làng hươm mấi. Âu căn dệt dượn dệt lẩy pay pên, hươn mấi dệt khong mấi, chương mấi lảy ma, lẩy khửn nơ.!
(Con cái, ơi cố gắng dựng được ngôi nhà mới. Cùng nhau làm ăn, làm gì được nấy, nhà mới làm ra nhiều của cải mới dồi dào phong phú nhé).
- ải lung êm pả ơi! dệt lảy hươn quảng lang sung cớ mi nả, mi tà nắng sáu tẹ lọ. Pủng nọng chôm hẩi tay hươn hau dệt kin hương mả hương khửn nơ !
(Bác trai, bác gái ơi! làm được nhà rộng, sàn cao cũng được nở mày nở mặt với mọi người thật đấy. Chúng em chúc cho gia đình ta làm ăn ngày một tấn tới, phát đạt nhé!).
- Ôi! Phá ó, phá liệng, bư ngương, bư ngơ chi mi mư nị tẳng lảy hươn quảng, lang sung, mi hươn mấi lở nhí chếp, nhi hại xăng nơ! Dệt lảy cong phải cơ pú bút, cong ngân to pú Pha Đin nơ!
(ôi! trời sinh, trời nuôi, thật không ngờ sẽ có ngày làm được ngôi nhà rộng, sàn cao, có nhà mới đừng có đau ốm gì nhé! làm được đống vải cao bằng ngọn núi, đống tiền nhiều bằng đèo Pha Đin nhé!
3. Lời chào cầu chúc nhân dịp gặp gỡ người được thăng quan tiến chức
Sự thành đạt của mỗi người được quan tâm, chia sẻ niềm vui sẽ tăng lên gấp bội. Khi gặp gỡ, những lời cầu chúc được dùng thay cho lời chào sẽ đem lại trạng thái tâm lý thoải mái, niềm tự hào, hãnh diện .
Người Thái thường dùng những lời cầu chúc để tăng thêm thể diện cho người được chúc:
- Khó châi lai cở mi mư lẩy pên ông, pên quan, nhấi nẳng bản nẳng mương!
(Lao công khổ tứ cũng có ngày được thăng quan, tiến chức, làm quan lớn trong bản, trong mường!)
- Ôi! Côn châi quảng, sảng dưa chắng lảy dệt vịa nhấi. Dệt hẩi măn lảy măn pên hẩi ải, êm mi tang ha châi ho nơ!
(Ôi! người thông minh, quảng đại nên được làm việc lớn. Làm cho thành đạt để bố mẹ có chỗ dựa đấy nhé!)
- Mự ní ma dam ái. Chôm hẩi ái pi lẩy dệt vịa nhấi sung cơ căng hao. Hấi pưng nọng mi tang phó ha!
(Hôm nay đến thăm anh. Chúc cho ông anh làm được việc lớn, quyền cao chức trọng. Để cho chúng em có chỗ ngó nhìn dựa dẫm!)
4. Lời chào cầu chúc nhân dịp chúc phúc, chúc thọ, chúc sinh nở thuận lợi
Lời cầu chúc của người Thái được biểu hiện trong lễ chúc thọ.
- Ôi! ải êm lẩy mản dưn, thẩu ké săy mự ní lỏ nhí chếp nhi thâng xăng. Dệt lắc dệt cò hẩi lụ tẩu mi tay ha chải ho!
(ối! bố mẹ được thượng thọ như ngày hôm nay, đừng có ốm đau gì cả. Làm trụ cột cho cháu con có chỗ dựa dẫm!)
Nội dung lời cầu chúc thường nhấn mạnh vai trò vị thế của các bậc cao tuổi đối với con cháu.
Trong các buổi hôn lễ khi gặp gỡ chủ thể giao tiếp bằng lời cầu chúc để chào gặp mặt đối tượng giao tiếp. Đồng thời cũng là để chúc phúc cho đôi vợ chồng trẻ.
- Nọng ơi! thú mi xong dú nẳng căn pa căn dệt, căn kin hẩi hăng mi li lảy nơ!
(Em ơi! đũa có đôi ở với nhau cùng nhau làm ăn để được giàu sang phú nhé!)
Nội dung lời cầu chúc thường nhấn mạnh vai trò của sự hoà thuận, nó sẽ đem lại những thành công đáng kể cho đôi vợ chồng trẻ.
Con cái là niềm tự hào của cha mẹ, lời chào chúc trong những gặp gỡ thăm nom người mới sinh nở cũng hết sức thú vị:
- Ôi ! họt mự họt bên cở ó lẹo lọ ! lụ nhính lụ trai lể? Tảnh lụ hẩi măn hảo hăn, kinh dao khao luả le nơ!
(Ôi đến ngày đến tháng cũng sinh nở rồi đấy! Con gái hay con trai? Nuôi con được khoẻ mạnh, phổng phao nhé!)
- ó lẹo à! Lụ nhính chăn cậu ! Nhấi ma chi khăn, chi chăn cơ me nang lọ. Tảnh liệng lụ li nơ!)
(Sinh nở rồi à? con gái sinh thế ! lớn lên sẽ sinh đẹp như một nàng công chúa. Nuôi nấng, chăm sóc con cẩn thận nhé!)
Văn hoá giao tiếp của người Thái không những thể hiện sự hiểu biết, khéo léo, tế nhị. Lời chào – cầu chúc bằng cách so sánh, ví von tạo nên bản sắc riêng của người Thái. Sự vật, hiện tượng ở xung quanh con người được họ đưa vào lời chào – cầu chúc một cách tự nhiên tạo nên bức tranh lời chào khá sinh động và phong phú. Đặc biệt ấn tượng đối với người được chúc. Tiếp nhận lời chào đồng thời người được chào cũng có hành vi chào đáp lại, thể hiện phép lịch sự của người Thái trong giao tiếp.
Lời đáp thường là lời xác nhận và hành vi cảm ơn. Cũng có khi lời đáp cũng là lời cầu chúc.Ví dụ lời chào – cầu chúc như sau:
Ôi! Bươm chiêng pi mấi lụ tẩu sù nhí chếp, nhí thâng xăng nơ ! Ăn hai quát quải pay toi pi cáu, pi mấi dệt chương khòng mấi mả khửn nơ!
(Ôi ! Ngày tết năm mới các con các cháu đừng có ốm đau gì cả! Những điều không tốt mau chóng đi theo năm cũ. Năm mới làm của cải mới phát đạt nhé!)
Người được chào có thể đáp lại lời chào – cầu chúc như sau:
- Ơ! (vâng) (Lời đáp bằng lời xác nhận).
- Ơ! Lang xốp, lang pá ải êm pưng lụ lảy dọn lọ!
(Vâng ! Bố mẹ đã có lời chúc tốt đẹp chúng con cảm ơn nhé!)
- Ơ! Bươm chiêng pi mấi ải êm cớ hảo chưn mản dưn dệt lắc ngân sầu căm hẩi pưng lụ mi tang ha châi ho.
(Vâng! Ngày tết năm mới bố mẹ cũng được mạnh khoẻ, sống lâu làm xuyến bạc cột vàng để cho chúng con có chỗ dựa nhé!)
Những lời chào – đáp cầu chúc như trên đã đem lại niềm vui, sự phấn chấn cho cả đôi bên. Giá trị tinh thần được nâng lên. Hiệu quả giao tiếp phát triển theo hướng tích cực.
Điểm qua một vài kiểu lời chào – cầu chúc như vậy để phần nào giúp các bạn hiểu được lời chào – cầu chúc khi gặp gỡ của người Thái Việt Nam. Chúng tôi chú trọng đến việc giới thiệu và việc miêu tả hơn là việc phân tích. Trong khuôn khổ bài viết này chúng tôi mới chỉ giới thiệu lời chào – cầu chúc khi gặp gỡ.
Nếu có điều kiện chúng tôi sẽ trở lại lời chào cầu chúc khi chia tay – để giúp các bạn hiểu hơn về văn hoá chào – chúc của người Thái, đồng thời có thể sử dụng lời chào – cầu chúc khi cần./.
CẦM BẠCH THIÊM
Phản hồi gần đây