Lễ tằng cẩu của người Thái đen Mường Lò

 Trần Vân Hạc

Đám cưới của người Thái đen Mường Lò (Yên Bái) cho đến nay vẫn giữ được những nét đẹp văn hóa tự ngàn xưa, mà “Tằng cẩu” là một trong những mỹ tục đầy tính nhân văn, chan chứa tình người.
Con gái Thái đen Mường Lò khi chưa có chồng tóc búi sau gáy, khi có chồng tóc búi trên đỉnh đầu.
Việc “Tằng cẩu” cho cô dâu diễn ra ở nhà gái, do hai bà mối của nhà trai và nhà gái, những người bắc nhịp cầu xe duyên đảm nhiệm.
Trước đó, lễ vật của nhà trai đưa sang bao giờ cũng có hai bó tóc, một trâm gài đầu bằng bạc được gói bằng vuông vải màu đỏ. Hai bó tóc này do bà và mẹ chồng tương lai lựa gom sau mỗi lần chải, dành cho con trai khi đi lấy vợ và sẽ được tết cùng tóc co dâu khi “Tằng cẩu”. Lễ vật còn có đĩa trầu cau, đôi chén rượu, hai quả trứng gà và một chậu nước gạo mới vo. Những lễ vật ấy tuy đơn sơ nhưng thầm mang một triết lý âm dương, mong muốn cuộc sống sinh sôi phát triển. Các bà mối lấy lá cúc tần, lá cỏ gianh, lá dâu ở bờ rào nhà gái thả vào chậu nước vo gạo ngụ ý giải trừ những điều có thể gây hại cho cô dâu và cầu mong những điều tốt đẹp (nếu không có cỏ gianh thì lấy một cái lạt ở bờ rào thay thế).
Bà mối của nhà trai nói, đại ý: “Xin ông bà, cha mẹ cho làm lễ búi tóc cho con cháu”. Hai bà mối vừa búi tóc cho cô dâu vừa hát, mọi người trong lễ cưới đều hát theo, rất trang trọng và vui vẻ.
Bà mối của nhà trai lấy lược nhúng vào nước vo gạo vừa chải tóc cho cô dâu để tóc thêm mượt, vừa búi vừa hát:
“Khỏi so bi khau ngua ma pái pai
Khỏi so bi khau quai ma pai cốc
Khỏi so nhốc phôm ón lụ hau mưa nả
Khỏi so nhại phôm ón lụ hau mưa nừa
Nó sốc sọn song cáp
Nạp sửa sọn sổng son
Chơ non lụ hau sọn song mon nả tó
Càng thút vạy nơ xia
Càng xia vạy nơ hỏng
Cẩu so chọng lụ hau mết chùa xào han
Pên đôi xượng đôi pết bố páy
Pên đôi xượng đôi cáy bố xia
Pên đôi phùa mia báo sao hằn thẩu
Coi kiểu căn xướng chưa măn
Coi păn cẳn xường chưa thúa
Lụ lả êm ơi pay hày hén nó nảy, nó cả nhá lốc
Hên nó hốc nó sang nhá hảm cánh nha vài
Hên báo lai cài tang nha tảng”.

Có nghĩa là:
Tôi xin lấy lược bằng sừng bò về chải ngọn tóc
Tôi xin lấy lược bằng sừng trâu về chải tóc
Tôi xin lấy lược bằng sừng trâu về chải gốc tóc
Tôi xin chải tóc con dâu về trước mặt
Măng bương chập một cặp
Áo cô dâu chú rể cặp đôi
Vợ chồng gối kề tay ấp
Tóc đã cẩu là gái có chồng
Kể từ đây chấm dứt thời con gái để làm vợ
Mong con thành đôi như đôi vịt đôi gà
Nên vợ chồng từ lúc trẻ mãi đến già
Vợ chồng quấn quýt bên nhau như cây khoai, cây sắn, cây đỗ
Thấy măng mai măng vầu đừng chặt phá
Thấy con trai đừng cợt nhả với họ.
Lời bài hát rất mộc mạc, chân thành, vừa là lời khuyên, vừa là lời chúc dặn dò, mong mỏi của mọi người về lứa đôi hạnh phúc trăm năm của đôi trẻ.. Những hình ảnh so sánh, ví von rất dân dã, đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc: “Măng bương chập một cặp”, rồi: “Như đôi gà đôi vịt”… Bà mối trải chiếc áo của cô dâu lên đệm rồi trải áo của chú rể lên – “áo cô dâu chú rể chặp đôi”. Trên ngực áo của cô dâu, khi chưa có chồng hàng cúc bạc mang số lẻ, lúc này mang số chẵn, tất cả đều chuyên chở một ước mong hạnh phúc bền lâu.
Bài hát kết thúc là lúc tóc cô dâu đã “Tằng cẩu” xong, bà mối gài chiếc trâm bạc lên búi tóc của cô dâu, lễ “Tằng cẩu” đã hoàn tất. Bó tóc của bà, của mẹ bện cùng tóc của cô dâu như luôn nhắc nhở cô trách nhiệm làm vợ, làm mẹ. Nét đẹp đạo đức từ ngàn xưa được thể hiện vô cùng tinh tế và sâu sắc. Nhìn mái tóc đã “Tằng cẩu”, các chàng trai đều hiểu đó là thông điệp: hoa đã có chủ, còn các cô gái như luôn được nhắc nhở, soi trong tấm gương trong sáng những nét đẹp tự ngàn xưa để sống có trách nhiệm, mọi suy nghĩ và việc làm đều làm hồng thêm bếp lửa gia đình.
Từ đây cô dâu mang “Tằng cẩu” vĩnh viễn và chỉ được buông xuống khi gội đầu hay chải tóc. Nếu chồng không may mất sớm thì búi tóc thấp xuống 2/3 đầu và đặt lệch sang một bên, sau một trăm ngày lại búi lên vị trí cũ để luôn ghi nhớ trách nhiệm và nghĩa vụ thay chồng nuôi dạy con nên người.
Đám cưới của người Thái đen Mường Lò ngày nay đã loại bỏ dần những hủ tục lạc hậu. Song lễ “Tằng cẩu” vẫn được thế hệ trẻ đón nhận một cách trang trọng. Bên cạnh những nét văn minh, hiện đại là nét đẹp mang đậm dấu ấn bản sắc văn hóa dân tộc. Chính điều đó góp phần nhắc nhở những lứa đôi sống thủy chung, hết lòng vì hạnh phúc gia đình, đồng thời còn có giá trị bảo tồn tinh hoa văn hóa của dân tộc.