You Are Here: Home » Vân Hạc » Bầu bạn bốn phương » Sự tích các vị Thần Thăng Long- Hà Nội

Sự tích các vị Thần Thăng Long- Hà Nội

Mai Thục

Văn hóa Thăng Long- Hà Nội là một dòng chảy xuyên suốt nghìn năm trong tiến trình phát triển của Văn hóa Việt Nam. Chúng ta nghiên cứu văn hóa Thăng Long- Hà Nội, trên cơ sở nghiên cứu Văn hóa Việt Nam.

Cuốn sách Sự tích các vị Thần Thăng Long- Hà Nội

(Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin- 2009) do các nhà nghiên cứu Hội văn nghệ dân gian Hà Nội viết, khơi dậy mạch nguồn tín ngưỡng thờ Thần của người Việt Nam từ cổ xưa đến nay.

Sự tích các vị Thần Thăng Long- Hà Nội, ra mắt bạn đọc đúng dịp Thăng Long nghìn tuổi là một đóng góp lớn, để chúng ta cùng nhau nhìn lại Người- Đất- Trời Thăng Long- Hà Nội linh thiêng hào hoa. Chúng tôi nhấn mạnh tố chất Linh Thiêng- Hào hoa.

Các tác giả đã thể hiện một tinh thần nghiên cứu đáng trân trọng. Đi từ những pho sách cổ, đến những di tích lịch sử văn hóa đình, đền, chùa và những người dân Hà Nội, để viết nên pho sách về Sự tích các vị Thần Thăng Long- Hà Nội gửi hậu thế.

Năm 2001, kiểm kê Hà Nội có 1952 di tích, trong đó 588 đình, 586 chùa, 271 đền, 386 lăng mộ, từ đường. Tính đến ngày 1-10- 2007, Hà Nội có 677 di tích được Nhà nước xếp hạng, trong đó 566 di tích xếp hạng cấp Quốc gia, 111 di tích xếp hạng cấp Thành phố. Bao nhiêu di tích cha ông gửi lại là bấy nhiêu vị Thần Thăng Long- Hà Nội ngự trị, chan chứa hồn Thăng Long- Hà Nội “Linh Thiêng- Hào hoa”.

Bạn quốc tế nói “Hà Nội là một ngôi làng lớn nhất Việt Nam”. Đúng vậy Hà Nội có đủ thiết chế văn hóa của một ngôi làng: đình, đền, chùa, miếu thờ Thần Hoàng làng, thờ Mẫu, Phật, các Nhân Thần và là nơi dân làng tụ họp, hội hè.

Thăng Long- Hà Nội có nhiều làng. Hầu như mỗi phường hiện nay đều có đình, đền, chùa, miếu là dấu tích của các ngôi làng cổ. Mỗi làng ít nhất thờ một Thành Hoàng làng, có nơi thờ ba, bốn vị. Làng Thổ Khối- Bát Tràng- Gia Lâm thờ sáu vị. Có vị thần được thờ nhiều nơi. Linh Lang Đại Vương (vị thần trấn phía Tây kinh thành Thăng Long) 269 nơi thờ. Thành hoàng làng Kiêu Kỵ- Gia Lâm là phò mã Nguyễn Chế Nghĩa có 80 nơi thờ…

Đó là sức mạnh của Thăng Long- Hà Nội “Linh Thiêng- Hào hoa” hội tụ trên “Đất Kinh kỳ Kẻ Chợ”, “Đất ngàn năm văn vật” trao gửi năng lượng sống cho những ai hôm nay, biết yêu thương thông hai cõi Âm- Dương.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Vinh Phúc khẳng định:

“Những mảnh hồn cư dân Thăng Long- Hà Nội tìm sự hòa đồng với thiên nhiên, hòa đồng với xã hội nhân quần… và còn hòa đồng với một thế giới tâm linh, một không gian huyền thoại, ở đó có thể hòa đồng quá khứ để tìm một sinh lực khác”

Sách Sự tích các vị Thần Thăng Long- Hà Nội lần đầu tiên sưu tầm, nghiên cứu, tập hợp toàn diện và sâu sắc sự tích các vị Thần được thờ ở 9 quận nội thành và và 5 huyện ngoại thành cũ. Mỗi sự tích là một câu chuyện kể về con người mang đậm sắc thái dân gian. Cuối mỗi sự tích đều giới thiệu sơ bộ kiến trúc đình, đền, miếu, địa danh, ngày mở hội.

Cuốn sánh đóng góp cho sự tra cứu tìm hiểu của độc giả và làm sáng rõ ý nghĩa các lễ hội thờ cúng các vị thần trong đời sống người Hà Nội hiện đại.

  1. I. Sự tích các vị Thần Thăng Long- Hà Nội- minh

chứng hệ thống tín ngưỡng thờ Thần của Việt Nam:

Trong đời sống tâm linh Việt, tục thờ cúng tổ tiên, thờ Mẫu, thờ Thành hoàng làng, thờ các vị Thần mang tính bản địa. Có thể gọi chung là tín ngưỡng thờ Thần.

Tâm hồn Việt Nam mở rộng, chấp nhận các tín ngưỡng tôn giáo từ bên ngoài: Phật giáo, Khổng giáo, Lão giáo, Thiên Chúa giáo, Ấn Độ giáo, Hồi giáo… miễn là nó phù hợp với tâm hồn Việt Nam. Các tôn giáo tín ngưỡng này vào Việt Nam không rạch ròi phân biệt, thâm nhập và lồng vào nhau, hợp nhất với tín ngưỡng bản địa. Người theo Đạo Phật vẫn thờ cúng tổ tiên, Thờ Mẫu, thờ Thần, Thành Hoàng làng. Các tín ngưỡng bên ngoài du nhập thường bị biến dạng để thích nghi với đời sống tâm linh Việt. Nhà thờ Phát Diệm được xây dựng theo kiến trúc đình chùa, nhà rường Việt Nam. Thiên Chúa giáo phương Tây vào Việt Nam, đậm chất hồn quê Việt…

Tín ngưỡng thờ Thần của người Việt, có cội nguồn từ cư dân nông nghiệp trồng lúa nước ở vùng nhiệt đới, gió mùa. Thiên nhiên gắn với việc trồng cấy và cuộc sống hằng ngày, gắn thân thể của chúng ta. Nên cách nghĩ, cách cảm hồn hậu tự nhiên, tươi thắm cỏ cây của người nông dân thuần túy, trong sạch, theo quan niệm cổ đại phương Đông, Âm Dương- Ngũ Hành tương khắc, tương sinh. Tôn thờ Thần Đất, Thần Nước, Thần Núi, Thần Sông, Thần Lúa… đồng nhất với Âm và nhân hóa thành nữ tính- Mẹ, thờ Mẫu (Mẫu Thoải (sông) Mẫu Thượng Ngàn (núi)… Việc trồng lúa trở thành tín ngưỡng, gắn với Người Mẹ.

Tín ngưỡng thờ Thần thể hiện trong thờ cúng Thổ Công, Thần Tài, Các Thánh sư, Thần Hoàng làng, các vị Thần “Tứ Bất Tử”, Thần Núi, Thần Sông, các vị anh hùng dân tộc, người cống hiến lớn cho cộng đồng… Trong các vị Thần đó, có Nam Thần, Nữ Thần, Nhân Thần… Tín ngưỡng thờ Thần của người Việt mà biểu trưng gần gũi của nó Đạo Mẫu.

II. Sự tích các vị Thần Thăng Long- Hà Nội đã kể chuyện các vị Thần được thờ phụng, tạo nên sức mạnh tâm linh Việt và một Thăng Long- Hà Nội- Linh thiêng- Hào hoa.

“Hào Hoa” gắn với Con Người. Con người đức hạnh. Con người tài năng. Sống làm người hào hoa, dâng hiến cho đời. Thác được tôn Thần, tinh anh tỏa sáng giúp đời thành “Linh Thiêng”. Đó là những Nhân Thần, chiếm tỷ lệ lớn trong hệ thống các vị Thần Thăng Long- Hà Nội.

Người đọc bị cuốn hút bởi các vị Thần thuộc Nhân Thần. Họ là những con người thật trong đời, gần gũi và quen thuộc với chúng ta. Một nàng Châu Nương con người coi kho kinh thành Thăng Long. Quân Nguyên Mông vây tứ phía, chồng và cha đi đánh giặc, giao kho lương cho nàng trông giữ. Chồng chết trận. Giặc tấn công Thăng Long, nàng phân tán lương thực và lấy khăn hồng thắt cổ tự tử. Ngày chiến thắng 22 nơi lập miếu thờ. Đình làng Giảng Võ có 11 đạo sắc các triều đại phong Thần “Bà Chúa Kho”.

Một thầy giáo Chu Văn An, Giám quan Thăng Long. Tính ông ngay thẳng, không ham danh lợi, sống theo đạo thánh hiền, dâng sớ xin chém bảy quan gian  nịnh, lộng quyền hà khắc dân, vua không nghe. Chu Văn An từ quan về quê dạy học. Học trò đông, nhiều người thành đạt. Cuối đời ông về núi Phượng Hoàng- Chí Linh- Hải Dương ở ẩn làm thuốc, dạy học. Chu Văn An được thờ tại Văn Miếu, làng Huỳnh Cung- Thanh Trì- Hà Nội và núi Phượng Hoàng- Chí Linh, nơi có phần mộ của ông, đã thánh một khu di tích lớn, đậm màu sắc tâm linh.

Một Tổng đốc Hoàng Diệu quê hương tận Điện Bàn Quảng Nam, được vua Tự Đức giao Tổng đốc Hà Nội. Giặc Pháp tấn công Thành Hà Nội. Không đủ sức giữ Thành, ông đã thắt cổ tự vẫn. Lời ông vang lên: “Thành mất không thể cứu được, dù chết mà thần vẫn còn”.

Một Hưng Đạo đại vương Trần Quốc Tuấn văn võ song toàn, đã gác thù nhà, hy sinh bảo vệ non sông. Cầm quân chiến đấu và chiến thắng giặc Nguyên. Phút cuối đời, ông dâng kế sách giữ nước: “Thời bình phải khoan thứ sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc. Đó là thượng sách giữ nước”.

Ông mất. Trần Thánh Tông sai dựng đền thờ ở Vạn Kiếp và làm văn bia tế. Trong tâm linh dân Việt, Trần Hưng Đạo được tôn là Thánh. Điện thờ Đức Thánh trần khắp nơi trên làng quê Việt. Tại các ngôi chùa làng, cùng ban thờ Thánh Mẫu có ban thờ “Đức Trần triều”. Đền Ngọc Sơn có ban thờ Trần Hưng Đạo và bức tượng ông trên cao luôn chở che, ban phát điều lành cho khách thập phương. Nhiều người cảm nhận được sự linh thiêng ứng nghiệm từ Đức Thánh Trần.

Một Bắc cung Hoàng hậu, công chúa Ngọc Hân xinh đẹp, cầm kỳ thi họa, đối đáp văn chữ, được vua Lê gả cho người anh hùng áo vải Nguyễn Huệ. Ngọc Hân giúp chồng lo việc nước, thu phục kẻ sĩ Bắc Hà phục vụ triều đình Quang Trung. Nguyễn Huệ đột ngột băng hà. Ngọc Hân với hai con nhỏ dại ở Phú Xuân. Nàng viết “Văn tế Quang Trung” và “Ai tư vãn” khóc chồng. Ngọc Hân chết tại Phú Xuân, sau này xác nàng được bí mật đưa về làng Nành- Ninh Hiệp- Gia Lâm. Đền Ghềnh bên bờ Bắc sông Hồng thờ công chúa Ngọc Hân rất linh thiêng.

Một vua bà Lý Chiêu Hoàng lên bảy tuổi bị ép gả nhường ngôi cho Trần Cảnh lên tám và mối tình oan trái hận thiên thu. Bà chết. Dân kinh thành lập miếu thờ bà “Nữ trung Nghiêu Thuấn”. Việc Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi cho Trần Cảnh được dân suy tôn là “Truyền hiền ý nhà Đường Ngu phép cũ, chiêu cầu hiền để dụ giống thiêng”.

Một Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ tiếng oan dậy đất trời. Ông bà được dân làng Khuyến Lương xây miếu thờ ngay sau khi Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ bị chém đầu cùng ba họ…

Những con người có thật được phong thành các vị Thần Thăng Long- Hà Nội rất nhiều. Khi sống, họ là những con người hào hoa, tỏa sáng Thăng Long. Khi thác, anh linh còn chứa đầy năng lượng ánh sáng, tiếp tục giúp đỡ người đời, thành linh thiêng. Họ làm nên Thăng Long- Hà Nội Linh thiêng- hào hoa.

  1. II. Tín ngưỡng thờ Thần và vai trò giáo dục con

người:

Tín ngưỡng thờ Thần tạo cho cộng đồng Việt một đời sống tâm linh, tác động sâu sắc vào tâm hồn và lẽ sống của từng con người. Nó hiện ra những hình thức sinh hoạt văn hóa dân gian. Tín ngưỡng thờ thần diễn ra các lễ hội “Xuân Thu nhị kỳ” Tháng tám giỗ cha/ Tháng ba giỗ Mẹ”.

Nếu tháng ba, người dân đổ về Phủ Giầy và các đền, điện thờ Mẫu khác để giỗ Mẹ- ngày hóa của Thánh Mẫu Liễu Hạnh, vị thần chủ Đạo Mẫu, thì tháng tám là ngày giỗ cha- vua cha Bát Hải Đại vương- đức Thánh Trần, được thờ chính ở đền Đồng Bằng (Thái Bình) và Kiếp Bạc (Hải Dương). Ngày hội giỗ Mẹ- Cha, với nghi lễ hầu bóng (lên đồng)  từ lâu là  nhu cầu tâm linh không thể thiếu của người Việt Nam ở trong, ngoài nước.

Đó là sự tích hợp các giá trị văn hóa- nghệ thuật dân gian qua các bài văn chầu, truyện thơ kể sự tích các Thánh, diễn xướng, hát chầu văn, hầu bóng…

Nghi lễ lên đồng hay hầu bóng như hành trình của Thần linh vui sống với trần gian. Lên đồng là hiện tượng nhập hồn nhiều lần của các Thần linh vào thân xác các bà đồng, ông đồng để ban phúc lành, sức khỏe, bình an… cho người trần. Đây là hình thức diễn xướng dân gian tổng hợp, một loại hình sân khấu tâm linh với các động tác hát múa, nhập vai Thánh trong không khí âm nhạc và làn điệu hát văn cổ truyền. Múa hầu bóng linh thiêng, kết hợp âm nhạc, lời hát và nghi lễ tôn giáo thể hiện sự tái sinh của Thánh trong thân xác người nhập hồn. Các ông đồng bà đồng say ngây ngất khi thánh nhập, tạo trạng thái mê ảo trong tâm hồn người dự. Họ như được gặp gỡ thánh hiền mỗi khi các thánh giáng đồng: Quan đệ Nhất, đệ Nhị, đệ Tam, ông Hoàng Bảy, Hoàng Mười, Tứ vị Chầu bà, cô Bé, cô Chín, cậu Bé, cậu Ba… trong sắc màu rực rỡ, mỗi người một kiểu áo quần, một màu sắc thiên nhiên, mỗi màu tượng trưng cho một miền vũ trụ: thiên phủ màu đỏ, đất màu vàng, sông biển màu trắng, núi rừng màu xanh… Họ sống trong không gian mộng ảo, cảm thấy các Thần, Thánh thương yêu, an ủi, chở che, chữa bệnh, trao niềm vui, tặng quà, trợ giúp phút khó khăn… Sự giao cảm giữa người và thánh trong lễ hầu bóng là phút thăng hoa kỳ diệu, giải tỏa những ẩn ức chất chồng. Người lên đồng và người tham dự đều thấy mình khỏe ra, vui, nhẹ nhõm, quên âu lo, nhọc nhằn.

Lên đồng xuất hiện thời hậu Lê ở miền Bắc rồi cả nước, và người Việt đi Pháp, Mỹ, Úc, Đức, Anh, Nga… đã mang theo Đạo Mẫu và nghi lễ lên đồng, như một hành trang kết nối cùng tổ tiên, nguồn cội.

Bà Nguyễn Nga, Việt kiều Pháp- người sáng lập Ngôi nhà nghệ thuật (Maison des Arts 31A- Văn Miếu- Hà Nội) sau nhiều năm nghiên cứu Đạo Mẫu, nay đủ duyên giới thiệu Đạo Mẫu cho du khách trong, ngoài nước (tại Maison des Arts) với một điện thờ linh thiêng, đủ những pho tượng cổ Tam tòa Thánh Mẫu: Ngọc Hoàng, Nam Tào, Bắc Đẩu, Thánh Mẫu Thượng Thiên, Mẫu Thoải, Mẫu Thượng Ngàn… với nghi lễ lên đồng huyền ảo, riêng sắc màu Việt.

Đêm tháng ba 2009. Hà Nội yên bình. Chúng tôi cùng

các bạn quốc tế, các phu nhân đại sứ, các vị tham tán văn

hóa… được tham dự lên đồng cổ truyền tại Maison des

Arts. Lên đồng cuốn hút bạn nước ngoài vào không gian

nghệ thuật tâm linh đặc sắc hồn Việt. Phu nhân đại sứ Pháp

mê cuộc vui suốt bốn, năm giờ liền. Bà thốt lên: “Thật

tuyệt vời. Lên đồng đã gom vào tất cả các loại hình hát,

múa, âm nhạc đồng quê Việt, cả trình diễn thời trang dân

tộc, đủ các kiểu áo quần, màu sắc, và tâm hồn, nhân cách

các vị anh hùng dân tộc Việt… Lên đồng giúp chúng tôi

hiểu người Việt Nam là ai”

Bà Nguyễn Nga nói:

-         Trên con đường tìm về cội nguồn bản sắc văn hóa

Việt Nam, tôi đã tìm thấy trong Đạo Mẫu, đạo thờ Thần, một tín ngưỡng xuất hiện vào khoảng thế ký XVI, nhiều giá trị văn hóa, quan trọng hơn cả là Chầu văn cho các giá đồng. Tôi tha thiết với nó, vì đã thể hiện truyền thuyết Lạc Long Quân- Âu Cơ và cái bọc trăm trứng. Các giá đồng còn ca ngợi, làm sống dậy, và mong gặp lại, hình ảnh, nhân cách cao đẹp của các vị anh hùng đánh giặc, người có công khai mở vùng đất mới, người thương dân: dạy làm nghề, chữa bệnh, dạy văn hóa, nghệ thuật… và một phần trong số những người được dân tôn Thần Thánh là người dân tộc vùng núi. Bởi thế, Đạo Mẫu thu cả một vùng non nước, tâm hồn, nghệ thuật của đại gia đình Việt Nam trong ý thức xây dựng và bảo vệ tổ quốc. Hầu bóng đã tham dự vào lĩnh vực giáo dục lòng yêu nước và hoàn thiện nhân cách Việt Nam qua các nhân vật có thật, được dân thờ như Trần Hưng Đạo…

Khi sáng lập Maison des Arts, tôi vừa muốn phổ biến,

vừa muốn chia sẻ các giá trị văn hóa ngàn năm thông qua các sinh hoạt văn hóa, nghệ thuật, tôn giáo, tín ngưỡng, âm nhạc… truyền thống, mà Đạo Mẫu không thể vắng bóng ở Maison des Arts.

Bà Nga còn nhìn lễ nghi hầu bóng ở góc độ xã hội:

“Lên đồng đã góp phần xử lý tình trạng lệch giới tính trong xã hội Việt Nam cực kỳ hay. Trong bất cứ xã hội nào, cổ, kim, Đông, Tây, đều có những người không thuận giới tính. Bị cô lập, bị dồn nén, họ biến dạng, bùng nổ, sinh rắc rối, phức tạp, đôi khi nguy hại cho xã hội. Hầu bóng tạo một không gian cho họ được sống hết mình với các nhân vật, sống nhiều kiếp, nhiều giới tính, giải tỏa những ẩn ức sinh lý, lúc là thánh, lúc là ông, là bà, là cô, là cậu… Hầu bóng là trạng thái thăng hoa hoàn toàn, giải phóng con người cá nhân, tạo an bình xã hội”

GS Ngô Đức Thịnh cho biết lên đồng cũng là một trong các dạng thức của tín ngưỡng Shaman, phổ biến khắp các dân tộc trên hành tinh, nảy sinh từ thời xã hội bộ lạc, nay trong xã hội đô thị hóa, lên đồng là phương thức giải tỏa các dồn nén (stress) của con người. Với người Việt Nam lên đồng là tình cảm ơn Cha, nhớ Mẹ không bao giờ nguôi.

Ngoài ra các lễ hội cúng giỗ các vị Thần diễn ra trong các ngôi đền miếu thờ các vị cũng là một hình thức giáo dục cộng đồng vươn tới nhân cách sáng đẹp của Thần linh. Sự tích các vị Thần Thăng Long- Hà Nội tuy chưa thật đầy đủ, nhưng đã có tới 120 vị Thần với 120 ngôi đền thờ về lễ hội trong một năm, làm cho Hà Nội ngày nay tưng bừng sức sống tâm linh, hướng tới vẻ đẹp Linh thiêng- Hào hoa của người Hà Nội. Không có một hình thức giáo dục cộng đồng nào hấp dẫn và hiệu quả hơn là tìm về giá trị tâm linh và hình thức biểu hiện tâm linh. Tuy nhiên, các Lễ hội hiện nay chưa có chiều sâu, chưa giới thiệu được công đức của các vị Thần. Người ta đi hội, chủ yếu để chen vai thích cánh cho vui, nhiều người chưa hiểu sự tích, công trạng của vị Thần mà mình đang tham dự lễ hội.

Chúng tôi đề nghị mỗi địa phương có đền miếu thờ các vị Thần, hãy lấy câu chuyện kể Sự tích vị Thần của miếu đang thờ giới thiệu cho khách thập phương và dân làng hiểu rõ. Và trong lễ hội dùng loa truyền thanh kể công đức các vị, hoặc dùng các hình thức kể diễn dân gian, hát múa cửa đình… kể công đức, ngợi ca, dẫn dắt đến những giá trị nhân văn, nhân bản. Sách Sự tích các vị Thần Thăng Long- Hà Nội sẽ giúp các địa phương có đền miếu thờ câu chuyện kể về vị Thần của mình.

Hà Nội Tháng 1-2010

Mừng Thăng Long Nghìn tuổi

About The Author

Number of Entries : 2334

Leave a Comment

© 2011 Powered By LenStudio.Net

Scroll to top